Jewish Life #86. Devarim #3: Gevolgen

Sommige mensen geloven in ‘iets’, anderen weer in ‘niets’, of de krachten van de natuur, pratende bomen, horoscopen, een godenwereld, politieke ideeën, of de autonomie van de mens. Verscheidenheid en diversiteit alom. 
In het Jodendom geloven wij, in ieder geval de praktiserende Joden, in de eenheid van de Eeuwige, Schepper van hemel en aarde, tevens Koning en Verlosser, de waarde van de Instructies die Hij ons heeft gegeven, en [hoe paradoxaal ook] de vrijheid van de mens deze Instructies na te volgen of naast zich neer te leggen. 
 
In de vorige parashah van de week (Ekev), zie blog #85, hebben we gezien dat Mozes in zijn afscheidsrede in het Bijbelboek Devarim begint met een conditionele assumptie, een ‘als dan-redenering’. Als het Joodse volk Zijn Instructies nauwgezet navolgt dan volgt er zegen en geluk. Zo niet, de vloek en ongeluk. Bij navolging zal het volk gezegend worden met leven, zoals kinderen, vee in overvloed en de opbrengst van het land, zodat de mensen gevoed worden. Bij nalatigheid is het tegengestelde het geval; geen zegen over het leven van de mens, zijn nageslacht, het vee en het gewas. In de huidige wekelijkse parashah Re’eih (letterlijk ‘zie’) wordt dit gevolgenmodel verder uitgewerkt. Re’eih is daarmee de opmaat naar Rosh Chodesh Elul, de eerste dag van de maand Elul, een tijdsperiode van introspectie en bezinning, waarin Joden zich voorbereiden op het nieuwe jaar en zich richten op het verbeteren van hun gedrag. De ‘als…dan-redenering’ in Ekev en de uitwerking in Re’eih bereiden ons dus voor op deze bijzondere tijd en navolgende Joodse hoogtijdagen, te beginnen met Rosh Hashanah, cumulerend tot Yom Kippur.
 
Het gevolgenmodel is de lezer vast niet vreemd. Het is immers een onderdeel van onze opvoeding en moraliteit in het algemeen: ‘wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe’. Niet alleen in de dagen voorafgaand aan Sinterklaas, toen het in de jaren ’60 en ’70 in mijn kinderjaren, nog een groot en redelijk serieus te nemen volksfeest was, wist je als kind dondersgoed wat de gevolgen waren van jouw gedrag. Als je lief was, glimlachte je moeder en kreeg je een extra koekje bij de thee, een extra lekkere pannenkoek met stroop op de traditionele woensdag-pannenkoeken dag, of een ijsje bij het winkelen. Als je ongehoorzaam of ‘stout’ was werd je streng aangekeken en toegesproken [mijn moeder kon met haar donkere ogen heel streng kijken!]. De extra pannenkoeken of het ijsje waren dan [in mijn geval] voor mijn broertjes. 
 
Dit principe van gevolgen is aan de hand van de ingenieuze dierexperimenten in de jaren ’20 en ’30 in de leer van Behaviorisme uitgewerkt en heden ten dage nog steeds in de Cognitieve Gedragstherapie (CGt) gemeengoed. Iedere CGt-er gebruikt het gevolgenmodel in zijn analyses en bespreekt deze met de patiënt. In een zogenoemde Functie-analyse worden de gevolgen van specifiek probleemgedrag van een patiënt in kaart gebracht. Hierbij maken we onderscheid tussen korte termijn gevolgen en lange termijn gevolgen. Een eenvoudig voorbeeld: meneer J., 32 jaar en samenwonend, voelt zich vaak gespannen en onrustig. Hij gebruikt dagelijks een grote hoeveelheid weed om te kunnen ontspannen. Het probleemgedrag zoals hij samen met zijn therapeut heeft vastgesteld is het overmatig weedgebruik. De gevolgen op korte termijn zijn onder andere ‘ontspanning’, ‘het uitblijven van onrust en angst’ en een ‘afname van piekeren’. Op korte termijn heeft deze patiënt dus baat bij blowen. Het is hetzelfde als toen ik als kind stiekem uit de koektrommel van mijn moeder een bokkenpootje pikte omdat ik trek had in dat overheerlijke koekje. Het was tenslotte mijn favoriete koekje en ik leefde in de veronderstelling dat mijn moeder het toch niet in de gaten had (wat in mijn geval een dysfunctionele opvatting betrof; mijn moeder wist en zag alles). Ik genoot van dit heerlijke bokkenpootje, maar al spoedig waren de gevolgen minder fraai; schuldgedachten, zonder voorlezen uit Pinkeltje naar bed en een week lang als straf geen bokkenpootjes. De lange termijngevolgen in het voorbeeld van onze patiënt liggen voor de hand: juist een toename van onrust, angst en piekeren, een afname van het vermogen op een gezonde manier te kunnen ontspannen, en het uitblijven van gezond zelfbeeld. Het probleemgedrag van het frequent blowen heeft op lange termijn vele negatieve gevolgen. Zijn blowgedrag leidde in de situatie van de 32-jarige patiënt ook nog eens tot frequente ruzies met zijn vriendin en een lege portemonnee, zodat gezellige uitjes met haar niet meer mogelijk waren. Haar favoriete uitje, een lange strandwandeling, had in geen twee jaren plaatsgevonden. In wanhoop had ze haar vriend maar aangemeld voor therapie.   
 
Mozes was de eerste in de geschiedenis die dit gevolgenmodel uitvoerig heeft uitgewerkt. Het is zoals zo vaak geen uitving van de moderne wetenschap, in dit geval de psychologie. Van parashah Ekev, tot Re’eih en de navolgende Bijbelgedeelten wordt de inhoud van de zegen (positieve gevolgen) en vloek (negatieve gevolgen) in detail beschreven. Zij eindigt met een van de meest centrale these in het Jodendom: het fundamentele principe van de vrijheid (Devarim 30:15). Ieder mens, stelt Mozes, heeft de vrijheid om zijn keuze te maken: ‘Ik[Mozes] stel het leven en dood jou voor, de zegen en de vloek. Vertrouw [op de Eeuwige] en kies het [het pad dat leidt tot het] leven, zodat jij en jouw nageslacht zullen leven’ (Devarim 30:19).
 
Het Behaviorisme is dan ook een recente uitwerking van het gevolgenmodel, een model dat de cognitief gedragstherapeuten dagelijks inzetten om de gevolgen van het gedrag van een persoon in kaart te brengen. Op grond hiervan kan iemand besluiten om zijn gedrag al dan niet te veranderen. 
 
In het Bijbelboek Kohelet (Prediker) stelt de wijze: ‘Er is niets nieuws onder de zon’. Dat geldt ook voor het bewierookte gevolgenmodel van het Behaviorisme. Mozes heeft in zijn afscheidsrede dit model uitvoerig beschreven. ‘Kies het leven’, zegt hij en laat in jouw gedrag zien dat je de Instructies van de Eeuwige serieus neemt. Deze zijn ingesteld ter bevordering van de kwaliteit van leven en levensgeluk. Wachten tot je moeder je een heerlijk bokkenpootje bij de thee geeft en een mooie wandeling met je geliefde maken, is [zegt Mozes feitelijk] veel beter dan stelen en frequent blowen. Heel simpel, zegt Mozes in Devarim 30:11-14: ‘De Instructies zijn niet iets bovennatuurlijks en niet iets dat ver verwijderd is, … niet in de hemel, … niet aan de overkant van de zee…. Integendeel, volkomen binnen je bereik is de Instructie, zowel om het met je mond te belijden als om het met overgave van je hart te doen.’
 
(Als aandenken aan mij lieve, doch strenge moeder heb ik de beruchte koektrommel in erfelijk bezit). 
  

Click on 'previous' to read more Blogs (Klik op 'vorige' voor meer Blogs).