Jewish Life #91. Joodse Kernwaarden

Het schrijven van de blogs, inmiddels alweer #91, begon tijdens de maand Elul van 2024, het Joodse jaar 5785. Inmiddels zijn we aangekomen in Elul 29, de laatste dag van de afsluitende maand van de Joodse kalender, een periode van introspectie en reflectie met de nadruk op het innerlijk van de mens en het verlangen naar een levende relatie met de Eeuwige (blog #89). Elul 29 is de laatste dag in onze voorbereiding op het nieuwe Joodse jaar (Rosh Hashanah), het jaar 5786. 
 
Rosh Hashanah betekent letterlijk ‘hoofd van het jaar’.[1] De Bijbelse naam voor dit tweedaagse feest is Yom Teruah, letterlijk ‘een dag van vreugde en blazen’ [van de shofar]. Rosh Hashanah markeert het begin van de Heilige Feestdagen, Yamim Noraim, zoals beschreven in Vaijkra/ Leviticus 23:23-25. Rosh Hashanah luidt de Tien Dagen van Berouw in, die culmineren in Jom Kippur, de Grote Verzoendag. Daarna volgt Soekot, het Loofhuttenfeest dat eindigt met Sjemini Atseret oftewel Simchat Thora.
 
In de bijna honderd blogs heb ik een poging gedaan om de kernwaarden van de Joodse levenswandel te beschrijven. Vele van deze waarden en thema’s zijn aan bod gekomen, zoals ‘zelfwaarde’, ‘vreugde’ (simcha), ‘bekering’ (teshuvah), ‘hoop’, ‘dankbaarheid’, ‘vergeving’, ‘leiderschap’, ‘vrijgevigheid’ (tzedakah), ‘vrijheid’, ‘betekenisgeving’ en ‘introspectie’. Een centraal thema betrof de theorie van de Geïntegreerde Diversiteit, een theorie die mijns inziens het hart van het Joodse denken beschrijft en als een rode draad door de Torah, Geschriften en Profeten loopt. Geïntegreerde Diversiteit betreft de harmonie tussen tegenstrijdige elementen, diversiteit. De theorie impliceert een evenwicht tussen verschillende aspecten van het leven of een activiteit, waarbij spanning en opwinding niet ontbreken. Het kan gaan om een evenwicht tussen het individu en de ander, talenten en beperkingen, inspanning en ontspanning, werk en privé, of andere tegenstellingen die een zekere mate van spanning creëren, maar waarbij toch een gevoel van evenwicht en harmonie behouden blijft. In de natuur zijn voorbeelden als het verschil tussen land en water, waarbij de integratie het meest passend beschreven wordt met de termen ‘waterbalans’ of ‘bodem-watersysteem’. Of het onderscheid tussen dag en nacht, waarbij de integratie beschreven wordt als een circadiaans ritme, wat verwijst naar het interne, ongeveer 24 uur durende biologische ritme dat wordt gereguleerd door een interne klok, eenvoudig gezegd ‘een etmaal’, dat de vier dagdelen, te weten nacht, ochtend, middag en avond, als volledige cyclus omschrijft. Geïntegreerd staat dan duidelijk voor de onderdelen als een gekalibreerde harmonie tussen de onderscheiden elementen, ieder in zijn eigen positie, ieder in zijn eigen rol: geïntegreerde diversiteit omarmt de waardigheid van het verschil; een goede en gracieuze symmetrie. Muziek is een goed voorbeeld.[2]
 
Het afgelopen jaar was een mooie en waardevolle reis door de theorie en praktijk van de Joodse levenskunst, waarbij de thematiek is beschreven aan de hand van de wekelijkse Bijbelgedeelten van de Torah, de vijf boeken van Mozes. Ik heb persoonlijk bij de studie weer veel geleerd en bovenal veel vreugde beleeft. Ik hoop dat de trouwe lezer eenzelfde ervaring heeft gehad. 
 
Als afsluiting van het jaar geef ik in deze uitgebreide blog een persoonlijke toelichting op tien kernwaarden van het Joodse leven, zoals beschreven door Rabbi Lord Jonathan Sacks in de familie editie van Ceremony & Celebration, een prachtige uitgave over de Chagim, de Joodse Feesten. De opsomming van Rabbi Sacks is te beschouwen als een samenvatting van alle blogs van het afgelopen jaar.
 
Rabbi Sacks introduceert zijn opsomming van kernwaarden door te stellen dat de genialiteit van het Jodendom gelegen is in het feit dat eeuwige waarheden vertaald zijn naar tijd, naar geleefde ervaringen, naar het dagelijkse. Andere culturen hebben filosofieën en theologie ontwikkeld, uitgebreide denksystemen. Het Jodendom geeft de voorkeur aan geleefde waarheid boven louter doorleefde waarheid. Het oude Griekenland bracht de logische verbeelding voort, het Jodendom bracht de chronologische verbeelding voort, de waarheid getransponeerd in de kalender. Rosh Hashanah, de verjaardag van de schepping van de mensheid, nodigt ons uit om de menselijke conditie op aanschouwelijke wijze te beleven, te ervaren en te voelen, in boodschappen die direct aansluiten bij ons leven van vandaag. Als toevoeging op deze introductie van Rabbi Sacks, kan de centrale levenswaarde van het Joodse leven, getypeerd worden als de heiliging van het dagelijkse. Iedere nanoseconde is het waard om geleefd te worden en staat in het teken van levensheiliging. De thematiek die wij in de blogs hebben beschreven centreert zich rond deze kernwaarde. 
 
Rabbi Sacks begint zijn opsomming van tien kernwaarden door te stellen dat het leven kort is. Hoewel de levensverwachting in vele delen van de wereld aanzienlijk is gestegen, is een mens nimmer in staat om alle wensen en verwachtingen waar te maken. Daar is ieders leven te kort voor. Essentieel binnen de Joodse levenswijze is dan ook de vraag: hoe leven wij bewust en betekenisvol? Immers, iedere seconde telt, iedere minuut is een mogelijkheid tot zin en betekenis. We weten, zegt Sacks, dat wij onze taak niet helemaal zullen volbrengen, maar tegelijkertijd zijn we ook niet vrij om er afstand van te nemen. Deze eerste kernwaarde wijst op het belang van verantwoordelijk, letterlijk ‘antwoord geven’ op de taken die het leven zelf van een mens verlangt. 
 
Een tweede kernwaarde is het diepe besef dat het leven een gift is van de Eeuwige. Ons leven is niet iets dat wij als vanzelfsprekend mogen beschouwen. Als we dit zouden doen, zegt Sacks, zullen we falen om het leven zelf te vieren. God geeft ons één geschenk boven alle andere: het leven zelf, waarnaast al het andere secundair is. Andere religies zoeken God in de hemel, het hiernamaals, het verre verleden of de verre toekomst. Een leven op aarde wordt gekenmerkt door lijden en leed; hier is chaos, daar orde; hier de pijn, daar de balsem; hier de armoede, daar de overvloed. Het Jodendom verwerpt deze aannames en attitude. Zij richt zich op het leven in het hier-en-nu, een leven op aarde. Natuurlijk, ook de gelovige Jood, gelooft in een leven na de dood, maar zijn accent ligt op het leven voor het sterven, een leven waarin hij werkelijke menselijke grootheid kan vinden. De Joodse cultuur is een cultuur van het leven, in tegenstelling tot sommige andere culturen die een cultuur van nihilisme, en daarmee cultuur van de dood zijn (zoals de radicale Islam). Opvallend in de tegenwoordige tijdsgeest van het Westen, is dat veel mensen zich lethargisch voelen, een algemene staat van lusteloosheid, leegheid en een gebrek aan energie.[3] Helaas treft deze mentale uitputting niet alleen ouderen, maar in toenemende mate ook jongeren. 
Juist een levensheiliging van het dagelijkse, de nadruk op betekenisgeving en het ervaren van vreugde, zijn gerelateerd aan de Joodse kernwaarde van het leven als geschenk, en uitvoerig in de blogs aan bod gekomen. 
 
Een derde kernwaarde betreft de waarde van vrijheid, die wij in blog #90 hebben beschreven. Het Jodendom beschrijft het leven van de vrije mens die vrij reageert op de God van de vrijheid. We worden niet in de greep van de zonde gehouden, noch bepaald door economische krachten, psychologische drijfveren of genetisch vastgelegde impulsen. Het feit dat de mens kan veranderen (thematiek van teshuvah, zie blog #8 en blog #69), dat hij morgen zich anders kan gedragen dan gisteren, bewijst dat de mens een vrij wezen is. Het is zoals ik in verschillende blogs heb beschreven het uitgangspunt van mijn vak als psychotherapeut. De essentie en doel van therapie is de verandering van gedrag, gedachten en gevoel. Er is geen therapeut of patiënt die twijfelt aan dit menselijke vermogen. Bij enige twijfel zou het vak als zinloos kunnen worden beschouwd. In essentie is de mens, zoals de Eeuwige zelf, vrij en hooguit ‘zwak gedetermineerd’. 
 
Een vierde kernwaarde is de waarde van betekenisgeving, een waarde die mijn leraar dr. Victor Frankl in zijn beroemde boeken, zoals Man’s Search for Meaning[4] en Yes to Life, zo kernachtig heeft beschreven. Het Jodendom benadrukt de waarde van zin- en betekenisgeving, geoperationaliseerd als een antwoord van de mens, vanuit zijn diepste innerlijk[5], op datgene wat het leven vraagt. Het leven zelf vraagt om een antwoord, verantwoordelijkheid (ver-antwoord-elijkheid).[6] Een beroemde aanname van dr. Frankl is dan ook: “Het doet er niet zozeer toe wat wij van het leven verwachten, dan wel wat het leven van ons verwacht.” Zingeving vanuit deze optiek impliceert vrijheid en het voortdurend maken van keuzes. Het leven betekent feitelijk verantwoording nemen om de juiste oplossingen te vinden voor onze levensproblemen en om die taken te vervullen waarvoor het leven ieder mens voortdurend stelt. Het leven vraagt en zij is op zoek naar mensen die haar eisen beantwoorden. Waarden stuwen de mens niet op, zij drijven hem niet, maar trekken hem.  De wereld roept, het is aan de mens in alle vrijheid te antwoorden (of niet).[7]
 
Een vijfde kernwaarde is het besef van kwetsbaarheid en het feit dat het leven zelf niet eenvoudig is. De Jood bekijkt de werkelijkheid niet door een roze bril. Het leven dat wij leven is in de kern niet het leven zoals het behoort te zijn. Het Joodse leven kenmerkt zich door hoop en de nadruk op persoonlijke en collectieve verantwoordelijkheid, een energiek streven naar beter en volmaakter. De Eeuwige mag zich dan ‘verstoppen’ en zich vaak in de verborgenheid manifesteren, maar hoe paradoxaal ook, is Hij tegelijkertijd altijd aanwezig (Psalm 145:18). Vaak zegt Sacks terecht, wordt de mens in retrospectief gewaar van Zijn aanwezigheid. 
In de tegenwoordigheid van onze bestaan begrijpt een mens er vaak niets van, maar een ‘begrijpen’ als een kernaspect van het Westerse denken, is niet datgene wat het Joodse leven typeert. Dit leven is meer een ‘verstaan’ van Zijn aanwezigheid. Het is juist dit ‘verstaan’ dat de schrijver van het Bijbelboek Kohelet (Prediker) wil uitdragen door de thematiek van de vreugde (simcha) centraal te stellen (onder andere blog #1 en blog #4).
 
Een zesde kernwaarde betreft de waarde van zachtheid, aangenaamheid of zoetheid van het leven, dat zich manifesteert in het gewone van het dagelijkse leven. Tijdens Rosh Hashanah dippen wij het gevlochten brood (challah) en appels niet voor niets in een heerlijk zoete honing. De rijkdom van de Jood is niet gelegen in een ruim gevulde portemonnee, macht of kracht, maar in het eenvoudige: de liefde tussen man en vrouw, de relatie tussen ouders en hun kinderen of de zorg van de naasten, zodat de vreugde in betekenisvolle relatie wordt verdubbeld en de moeite door het delen met anderen wordt gehalveerd. Een Joods leven is een leven van geven, in de vorm van liefdadigheid (tzedakah: blog #53). Het Hebreeuwse woord tzedakah betekent ‘rechtvaardigheid’ en verwijst naar allerlei vormen van liefdadigheid, in brede zin alle vormen van vriendelijkheid (gemilut hasadim). Het leven is zoet als zij in een levende relatie met de Eeuwige zichtbaar is in het eenvoudige, het dagelijkse. Deze levenswaarde staat in schril contrast tot het hedonisme en de nadruk op esthetiek (uiterlijkheden), die zo kenmerkend zijn voor de postmoderne Westerse wereld (zie ook blog #88). 
 
Een zevende kernwaarde betreft het fundamentele uitgangspunt van de mens als creatief wezen. In blogs #17 en #19 heb ik hier aan de hand van het werk van Rabbi Joseph B. Soloveitchik uitvoerig aandacht aan besteed. Deze thematiek staat ook centraal in mijn nieuwe, tevens vijfde boek (voetnoot 1). Ish HaHalakha, het Joodse persoonlijkheidstype van de Joodse levenswandel (halachah), wordt gekenmerkt door diens verlangen en streven te creëren, om iets nieuws en origineels te maken. Een fundamenteel principe is de aanname dat de mens een creatief wezen is, die in staat wordt gesteld (en de opdracht ontvangen heeft) zichzelf te creëren en een bijdrage levert aan Zijn creatie.[8] Dat is ook, zegt Sacks terecht, de essentie van teshuvah, een act die zich toespitst op het vermogen van een persoon zichzelf te vernieuwen. Tijdens Rosh Hashanah doen we na de intensieve introspectieve voorbereidende periode in de maand Elul, zoals een kunstschilder of beeldhouwer even een stapje terug van het canvas of het beeldhouwwerk om te beoordelen wat in het kunstwerk nog moet worden bijgewerkt om uiteindelijk gereed (compleet) te zijn. Het leven, vanuit Joods perspectief, is een kunstwerk. 
 
Een achtste kernwaarde is gelegen in de waarde van het besef dat de Jood onderdeel is van een lange keten van voorouders en 3500 jaar geschiedenis. De individuele Jood en de Joodse gemeenschap is verbonden met haar traditie en niet zomaar een losgekoppeld deeltje, een geïsoleerde enkeling. Wij zijn ons dagelijks, onder andere in de gebeden, bewust van de geërfde rijkdom, niet materieel maar spiritueel. 
 
Een negende kernwaarde is de waarde van de hoge idealen. Wij zijn zo trots op de idealen waarvoor wij leven, en die van de Thora zijn inderdaad heel hoog. Wij zijn, zo schetst Mozes, kinderen van de Eeuwige (Devarim 14:1) en worden zoals de profeet Jesaja zegt opgeroepen om Zijn getuigen, Zijn ambassadeurs op aarde te zijn (Yeshayahu 43:10). Niets is onmogelijk voor degenen die deze kernwaarde heeft geïnternaliseerd. ‘Omwille van mij is de wereld geschapen’, leest de Jood op een briefje uit zijn rechterbroekzak. Reden waarom de eeuwenlange tegenstand is getrotseerd en men zoveel baanbrekende invloed heeft gehad op de wereld van vandaag. Denk maar aan het significant hoge aantal winnaars van de Nobelprijs, vele beroemde filosofen of vakgenoten van mij in de psychiatrie zoals Freud, Victor Frankl, Aaron Beck en John Gottman. 
Het Jodendom legt de lat hoog en ook al schieten we soms tekort, dankzij Rosh Hashanah en Yom Kippur kunnen we opnieuw beginnen, vergeven, gereinigd, en klaar voor de volgende uitdaging, het volgende jaar.
 
De tiende en laatste kernwaarde betreft een diep besef van kwetsbaarheid en tijdelijkheid, metaforisch weergegeven door de tekst op een briefje uit de linker broekzak: ‘uit stof ben ik geboren, tot stof zal ik wederkeren.’ Een ‘vluchtige adem’ zegt Prediker niet voor niets in het besef dat de Eeuwige, onze God de mens heeft geformeerd uit het stof der aarde en hem de adem van het leven heeft ingeblazen, zodat hij een levend wezen werd (Beresjiet 2:7). Vanuit deze ontologische kwetsbaarheid wordt de mens niet alleen opgedragen relaties aan te gaan en te onderhouden, maar tevens beelddrager te zijn. We eren de Schepper door dienstbaar te zijn aan Zijn schepping. Daarmee, zegt Sacks, wordt de dood verslagen. Niet door eeuwige te leven, maar door waarden na te leven die eeuwig zijn (van eeuwigheidswaarde); door liefdedaden en zegeningen die na ons voortleven; en door ons in het midden van de tijd te hechten aan de Eeuwige, die zelf buiten de tijd leeft, de Koning, de Levende, eeuwige God. Wij zijn stof der aarde, maar in ons woont de adem van God.
 
Deze tien kernwaarden zijn op allerlei manieren beschreven in negentig blogs. Kort samengevat vormt het hart van deze waarden de Joodse 3-V’s : Vrijheid, Verantwoordelijkheid en Vreugde.[9] De mens is vrij omdat zijn Schepper zelf vrij is. Daarmee wordt hij opgeroepen tot verantwoordelijkheid, dat is: het antwoord van deze mens vanuit zijn diepste innerlijk op datgene wat het leven vraagt. Het leven vraagt en zij is op zoek naar mensen die haar eisen beantwoorden. Ieder antwoord is uniek, zoals ieder mens uniek is. Deze kernwaarde van de verantwoordelijkheid hangt nauw samen met twee premissen in het Jodendom: -de mens als creatie, geschapen door de Creator die opgeroepen wordt zelf ook te creëren, en -de mens als relationeel wezen, in intieme relatie met Hashem en zijn medemens(en). Als deze mens de vrijheid ten volle beseft en in zijn leven gestalte geeft door zijn leven zin en betekenis te geven, dan is het logische gevolg, een vreugdevol leven. In Vayikra 23:40 lezen we: 'Verheug u voor Hashem, uw God'.
 
Op Rosh Hashanah, het begin van het nieuwe jaar, dippen we het brood en een stukje appel in de zoete honing. Dit is het beeld van het begin van een vreugdevol en betekenisvol nieuw levensjaar. 
 
 
[1] Zie ook blog #9. 
[2] Meer lezen over de theorie van de Geïntegreerde Diversiteit in blog #2, #16, #18 en #40; Kloens, G.J. & Kloens, G.L.E. (2024). Herstellen Doe Je Samen. Mokum; Kloens, G.J. (2025). A Life of Meaning and Joy: In Search of Social Identity Man. Whirlwind Press. 
[3] In de Engelstalig vakliteratuur wordt dit fenomeen beschreven als ‘empty self’ (een ‘leeg Ik’).
[4] In het Nederlands vertaald als De Zin van het Bestaan.
[5] Dit betreft de noetische of noölogische dimensie van de mens. Het Griekse woord ‘Noes’, betekent ‘geest’ (‘Geist’ in het Duits, of ‘Spirit’ in het Engels). Deze dimensie heeft betrekking op alles wat verband houdt met de ‘geestelijke’ kern van de mens, een specifiek menselijke dimensie die tevens de hoogste vorm van intellect en denken of intuïtief denken impliceert (een soort ‘plots zien’, een bijna goddelijke ingeving). 
[6] Verantwoordelijkheid is volgens Frankl het fundament voor het menselijk bestaan. 
[7] In de Joodse geloofswereld uit eenzelfde principe zich in de wijze waarop de mens zich verhoudt tot God. Het is niet de mens die God zoekt, maar God die de mens zoekt. Een aantal van de hoofdfiguren uit de Joodse Bijbel antwoorden op de roepstem van God met ‘hineni’;, wat betekent ‘hier ben ik’. Als je als gelovige ‘hineni’ zegt, zeg je dat je je onvoorwaardelijk beschikbaar stelt met alles wat je in je hebt en een bijdrage wil leveren aan Gods koninkrijk op aarde. 
[8] Een tweede fundamenteel principe, zoals Rav Soloveitchik beschrijft in Lonely Man of Faith, is het vermogen en het verlangen van de mens naar relaties met zowel Hashem als andere mensen. 
[9] Een persoonlijke variant op de bekende 3 V’s in de klinische psychologie en pedagogische wetenschap: vertrouwen, veiligheid en verbondenheid. 


Click on 'previous' to read more Blogs (Klik op 'vorige' voor meer Blogs).