Jewish Life #95. De Aard van de Mens: deel 1

Wij zijn sterfelijk; daarom telt elke dag.
Wij zijn feilbaar; daarom moeten we leren en groeien van elke fout.
Wij zullen de reis niet voltooien; daarom moeten we anderen inspireren om voort te zetten wat wij zijn begonnen.

Het was me een week wel, zeg! Een soort emotionele rollercoaster met vreugde als kernthema: de vrijlating van alle gegijzelden, waardoor sinds elf jaar (!) geen levende broeders of zusters in Gaza onder de meest erbarmelijke omstandigheden meer gevangen zijn. Je mag dit gerust als een groot wonder beschouwen. Natuurlijk was er ook de afsluiting van de Joodse najaarsfeesten met Shemini Atzeret en Simchat Torah, waarbij de vreugde over de gift van de Torah aan het Joodse volk centraal staat. Dat was een groot feest. Op deze dag reciteren we traditioneel de laatste parashah van het vijfde Bijbelboek Devarim en beginnen we direct aansluitend met het eerste deel van Beresjiet, het eerste Bijbelboek, bekend onder de Oudgriekse naam Genesis.

In deze eerste blog van de nieuwe jaarlijkse cyclus van Bijbellezingen gaan we in op het belang van de mens als creatieve en majestueuze persoonlijkheid. Dit is het eerste persoonlijkheidstype uit de eerste parashah van Bereshit (ook wel Beresith genoemd), dat zo prachtig is beschreven door rabbijn Joseph B. Soloveitchik in zijn bekende werk The Lonely Man of Faith.
Het tweede persoonlijkheidstype – dat van de verbondsmens (de mens van relaties) – beschrijven we in een volgende blog. Deze twee persoonlijkheidstypen zijn idealiter in één mens geïntegreerd. Met andere woorden: beide aspecten maken deel uit van een persoon die zo maximaal mogelijk in overeenstemming is met de bedoeling van Gods schepping.
Beide typen worden in mijn aankomende boek A Life of Meaning and Joy: In Search of Social Identity Man uitgebreid beschreven. De ‘sociale-identiteitsmens’ is een persoon die zowel authentiek en zelfsturend (en daarmee creatief) is, als in staat is om intieme sociale relaties met anderen aan te gaan en duurzaam te onderhouden.
Volgens de moderne persoonlijkheidstheorie in de psychiatrie en klinische psychologie is dit iemand met een sterke identiteit en betekenisvolle interpersoonlijke relaties — in tegenstelling tot een persoon met problemen op een van beide gebieden, wat als persoonlijkheidspathologie wordt beschouwd. Ik noem deze aspecten metaforisch de twee benen van de persoonlijkheid: identiteit en relatiekwaliteit.
 
Het archetype van de Majestueuze Mens
Volgens Soloveitchik kent het leven van de mens vele tegenstrijdigheden en paradoxen. Dit leven manifesteert zich in twee aspecten van de menselijke natuur, die beschreven kunnen worden aan de hand van twee typologische categorieën van de mensheid. Gebaseerd op de twee scheppingsverhalen van de mens in het eerste Bijbelboek schetst Soloveitchik twee aspecten of typen mens, twee menselijke idealen: de Majestueuze Mens en de Verbondsmens.
Volgens deze bekende rabbijn is het vooral de Joodse Bijbel die zich bezighoudt met de menselijke tegenstrijdigheden — bijvoorbeeld de kleinheid én de grootsheid van de mens, de hoop én de wanhoop van de mensheid, en haar overwinningen én mislukkingen.
 
De Creatieve Mens op zoek naar waardigheid
Allereerst is de mens een creatieve en majestueuze persoonlijkheid die een praktisch-utilitaire benadering van de wereld hanteert. Hij wordt geleid door de zoektocht naar waardigheid, die hij bereikt door controle over zijn omgeving.
Gebaseerd op het eerste hoofdstuk van Beresjiet is de mens een sociaal wezen en creëert hij een ‘natuurlijke werkgemeenschap’ door een positieve houding aan te nemen ten opzichte van de ontwikkeling van de beschaving. De gelijkenis van de mens met God (imitatio Dei) komt tot uiting in het streven en vermogen van de mens om schepper te worden.
De natuurlijke mens is gezegend met een sterke drang tot creatieve activiteit en onmetelijke bronnen om dit doel te verwezenlijken, waarvan intelligentie de meest opvallende is. Hij wil de natuurkrachten beheersen, gedreven door zijn verlangen zijn positie ten opzichte van zijn omgeving te verbeteren. God heeft hem de opdracht gegeven dit te doen: de natuur te onderwerpen en te beheersen. Hij is mens-natura. Zijn creatieve aard is gewild en gestuurd door zijn Schepper.

In Beresjiet 1:27–28 lezen we: “En God schiep de mens naar Zijn beeld, naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij hen. En God zegende hen en zei tot hen: ‘Wees vruchtbaar, word talrijk, vervul de aarde en onderwerp haar, en heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over al het levende dat zich op de aarde beweegt.’”

Soloveitchik zegt hierover: “Pas wanneer de mens opstaat tot de hoogten van handelingsvrijheid en geestelijke creativiteit, begint hij het mandaat van waardige verantwoordelijkheid te vervullen dat zijn Schepper hem heeft toevertrouwd.”

In Tehillim (Psalmen) 8:6–9 lezen we in lijn met dit uitgangspunt: “U hebt hem bijna goddelijk gemaakt, hem met glorie en eer gekroond. U hebt hem heerschappij gegeven over het werk van Uw handen; alles hebt U onder zijn voeten gelegd – al het kleinvee en de runderen, ook de dieren van het veld, de vogels in de lucht en de vissen in de zee – alles wat de paden der zeeën doorkruist.”
 
Mens-zijn betekent leven met waardigheid.
Het beheersen en controleren van de omgeving is een onderdeel van mens-zijn. God stond de mens toe zichzelf te beschouwen als meester en heer over zijn omgeving. Hij is een productief, creatief wezen.
Zoals eerdergenoemd, is deze zoektocht naar waardigheid onlosmakelijk verbonden met verantwoordelijkheid. Zoals Soloveitchik stelt: “Alleen de mens die ziekenhuizen bouwt, therapeutische technieken ontdekt en levens redt, wordt gezegend met waardigheid.”
Dit principe hebben we de afgelopen week in al haar glorie mogen aanschouwen met de vrijlating van alle twintig gijzelaars, tegen de enorme kostprijs van vele misdadigers uit Gaza – velen met meervoudige levenslange gevangenisstraffen (een zelfs met elf keer levenslang).
Een creatieve en majestueuze persoonlijkheid is een mens van liefdadigheid en gerechtigheid, een creatieve, op deze wereldgerichte partner van God. Dit mensentype heeft zich bevrijd van een slavenbestaan tot een meesterbestaan, waarin vrijheid verbonden is met verantwoordelijkheid en handelen.
De mens moet daarom streven om onderwerp (nosei) te zijn, en niet voorwerp (nisa): iemand die zijn omgeving beïnvloedt in plaats van beïnvloed te worden; iemand die schept in plaats van geschapen te worden; iemand die handelt in plaats van ondergaat; iemand die zijn omgeving beheerst in plaats van door die omgeving beheerst te worden.
In eerdere blogs heb ik dit streven, aan de hand van het werk van collega Viktor Frankl, beschreven als een houding van de-reflectie (onderwerp zijn – door de wereld gaan) in tegenstelling tot een levenshouding van hyperreflectie (voorwerp zijn – de wereld gaat door de mens). Ook in mijn aankomende boek laat ik zien dat veel mensen in de moderne westerse wereld gevangen zijn in een toestand van hyperreflectie, waardoor men kwetsbaar is voor angststoornissen, depressie en verslavingen.
Een creatieve persoonlijkheid houdt van bouwen — bovenal van het bouwen van mooie dingen. Hij is een creatieve estheet, een sociale kunstenaar, vervuld van majesteit en waardigheid. Hij is een maatschappelijke werkpartner die functioneert binnen een gemeenschappelijk kader.
De natuurlijke gemeenschap is een werkgemeenschap, waarin de mens een werkpartner nodig heeft om de natuur te overwinnen. Deze werkgemeenschap is gebaseerd op de gedeelde belangen van de deelnemers.
De daden en producten van deze creatieve sociale werker zijn vanzelfsprekend zichtbaar voor anderen. Zijn creatieve uitingen zijn openbaar, zoals de zon in de natuur die dingen zichtbaar maakt. Hij is de publieke mens (homo revelatus) — de mens van de marktplaats, zoals Soloveitchik dat zo treffend zegt.
De creatieve sociale werker weet dat zijn daden gestalte moeten krijgen in het hier en nu. Weliswaar verbonden met het verleden en met aandacht voor de toekomst, krijgt zijn handelen gestalte in de nanoseconde van het heden. Het is het tegenwoordige leven dat zijn volle aandacht heeft (en niet het toekomstige leven, zoals in andere religies).
Hij creëert een cultuur, een beschaving. Hij is in staat zijn daden dagelijks te vernieuwen om de wereld beter te maken, net zoals God Zelf in Zijn goedheid dagelijks – blijvend (voor Joden met uitzondering van de Shabbat) – het werk van de schepping vernieuwt.
Hij is tevens realist: hij weet wat hij kan en wat de mogelijkheden zijn, maar is zich ook bewust van de onmogelijkheden en zijn gebreken.
Dat gezegd hebbende, hangt het succes van zo’n mens af van zijn vermogen zijn handelen te verbinden met zijn kennis. Zijn handen moeten gehoorzamen aan zijn hoofd. In het Jodendom verwijst dit naar het belang van studie: abstract denken moet gekoppeld zijn aan praktische toepassing. Het vermogen om zowel te studeren als te handelen is het ideaal binnen de Joodse levenskunst.
 
In een volgende blog zullen we het tweede menselijke ideaal beschrijven: het archetype van de Verbondsmens.
 
​
Click on 'previous' to read more Blogs (Klik op 'vorige' voor meer Blogs).